FORVARNABÓKIN

EFNISYFIRLIT

I. ÁVANA- OG FÍKNIEFNI

Vilhjálmur G. Skúlason Ph.D. í lyfjaefnafræði:

UPPRUNI LYFJA OG SÖGULEG ÞRÓUN

Inngangur

Söguleg þróun

Ópíum

Kókaín

Kannabis

Korndrjólar

Heimildir

Þorkell Jóhannesson Dr.med.

Sérfræðingur í lyfjafræði og eiturefnafræði:

MIÐTAUGAKERFIÐ

Hlutverk og starfsemi miðtaugakerfisins

Ávani og fíkn og félagsleg notkun.

Tengsl við þol og fráhvarfseinkenniVíma - helstu þættir vímu og tengsl við boðefni

Flokkun lyfja eftir verkunum (lyfhrifum) á miðtaugakerfið

1. Lyf með slævandi verkun

I. Róandi lyf og svefnlyf- Fenemal-Diazepam- Etanol (alkóhól)

IA. FlogaveikilyfII. Svæfingarlyf- Halótan-Tíómebúmal- Ketamín- Glaðloft

III. Sterk verkjadeyfandi lyf- Morfín-Kódein

IV. Sefandi lyf - Geðklofalyf

2. Örvandi lyf

I. Krampavaldandi örvandi

lyf- Pentetrazól- Píkrótoxín- Koffein

II. Ekki-krampavaldandi örvandi lyf-Amfetamín- Kókaín- Krakk- Geðdeyfðarlyf- Lyf við parkinsons- og

alzheimersjúkdómi

3. Önnur efni sem ekki eru lyf en teljast til ávana- og fíkniefna

Nikótín - tóbak

Áhrif tóbaksnotkunar á mannslíkamann (tafla)

Tetrahýdrókannabínól - Kannabis (hass, maríhúana, hassolía)

Lýsergíð (LSD) og efni með lýsergíðlíka verkun

Lýsergíð - LSD (lýsergsýrudíetýlamíð)

Psílócín og meskalín

Lífræn leysiefni

4. Hönnuð vímuefni ("designer drugs")-MDMA ("E-tafla")- DOM- Fencýklídín (PCP - "englaryk")

Vilhjálmur Rafnsson Dr. med. Sérfræðingur í atvinnulækningum:

LÍFRÆN LEYSIEFNI OG IÐNAÐAREFNI - ÁHRIF OG EITRANIR

Hvernig komast efnin inn í mann

Bráð eitrun

Síðkomin eða langvinn eitrun

II. FÍKNIEFNI, EINSTAKLINGAR OG SAMFÉLÖG

Helgi Gunnlaugsson Ph.D. í félagsfræði:

VÍMUEFNI OG SAMFÉLAG

Áfengi og samfélag

Áfengi og Íslendingar

Skilgreining vímuefna og viðbrögð samfélagsins

Bann og fíkniefni

Óttinn við fíkniefnin

Eðli fíkniefnaneyslunnar í samtímanum

Kostir í stefnumótun

Tilvísanir

Rannveig Þórisdóttir BA félagsfræði:

INNFLUTNINGUR, DREIFING OG SALA FÍKNIEFNA

Fíkniefni á Íslandsmarkaði

Innflutningur á fíkniefnum

Fíkniefnainnflytjendur

Samantekt og umræða

Heimildir

Sölvína Konráðs Ph.D. í sálfræði:

SÁLFRÆÐILEGAR SKÝRINGAR Á ALKÓHÓLISMA

Skilgreining á vímuefnum vs. fíkniefnum

Er alkóhólismi sjúkdómur?

Sálfræðilegar kenningar um alkóhólisma

- Kenningar sálgreiningar, djúpsálfræði og aflsálfræði

Námskenningar og skilyrðingar

- Kenning um andstæð ferli

Félagsnámskenningin

Sálfræði um einstaklingsmun

- Fylgnirannsóknir og erfðir

Heimildir

Sölvína Konráðs Ph.D. í sálfræði:

BÖRN ALKÓHÓLISTA

Einkenni staðalmynda

- Hetjan

- Trúðurinn

- Blórabögullinn

- Týnda barnið

- Hjálparhellan

Heillaráð til barna alkóhólista

Ábendingar um bækur sem fjalla um vanda barna alkóhólista

Einar Gylfi Jónsson sálfræðingur:

ÁHÆTTUÞÆTTIR VARÐANDI NEYSLU UNGLINGA Á

ÁFENGI OG ÖÐRUM VÍMUEFNUM

Hvað eru áhættuþættir?

Hvernig finnum við áhættuþætti?

Flokkun áhættuþátta

- Vímuefnin

- Einstaklingurinn - líffræðilegir þættir

- Vímuefnaneysla móður á meðgöngu

- Alkóhólismi í fjölskyldu

- Einstaklingurinn: Persónulegir og tilfinningalegir þættir

- Aldur við upphaf neyslu

- Persónuleika- og tilfiningaþættir, þroskafrávik og geðræn vandamál

- Umhverfið

- Fjölskylduhagir og uppeldisaðstæður

- Skólinn

- Samfélagið

- Jafningjar

Heimildir

Hildigunnur Ólafsdóttir dr. philos., afbrotafræðingur:

AA-SAMTÖKIN

Frumatriði AA

AA-prógrammið

AA-fundurinn

Einkenni AA á Íslandi

Heimildir

Hildigunnur Ólafsdóttir dr. philos., afbrotafræðingur:

MEÐFERÐ Á ÍSLANDI - SAGA OG STOFNANIR

Inngangur

Ósérhæfð áfengismeðferð

Áfengismeðferð á sértækum stofnunum

- Geðdeild Landspítalans

- SÁÁ

- Samhjálp Hvítasunnumanna

- Sérstofnanir fyrir unglinga

- Eftirmeðferð: Áfangaheimili

Árangur af meðferð

Staða meðferðar

Yfirlit yfir stofnanir (tafla)

Dæmi um verkefni (tafla)

Heimildir

Hildigunnur Ólafsdóttir dr. philos., afbrotafræðingur og Ása Guðmundsdóttir, sálfræðingur:

KONUR OG ÁFENGI

Inngangur

Bindindi

Áfengisneysluvenjur

Konur í áhættuhópum fyrir misnotkun áfengis

Skaðlegar afleiðingar áfengisneyslu kvenna

Konur sem þolendur skaðsemi af völdum áfengisneyslu annarra

Konur í áfengismeðferð

- MeðferðarúrræðI fyrir konur

- Áhersla á meðferð kvenna

Niðurlag

Heimildir

Sigrún Ólafsdóttir, BA í félagsfræði ogdr. Þórólfur Þórlindsson, prófessor:

VÍMUEFNANEYSLA UNGS FÓLKS 1984-1998

Reykingar

Áfengisneysla

Önnur vímuefni

Samanburður við önnur lönd

Skýringar á neyslu

Heimildir

Áskell Örn Kárason, sálfræðingur:

FRÁ FIKTI TIL FÍKNAR

Hvað hefur breyst?

Ánetjunarferlið

- Fiktstigið "Glens og gaman"

- Skemmtistigið

- Ánetjunarstigið

- Lokastigið

Hverjir eru í áhættu?

Félagslegir þættir

Hvernig skal bregðast við?

Meðferð unglinga í vímuefnavanda

Öðruvísi en meðferð fullorðinna?

Þáttur foreldra

Fyrstu skrefin

Hverju vil ég breyta?

Uppeldi og félagsleg þjálfun

Tilfinningar og hughrif

Eru unglingarnir sjúklingar?

Hvernig mælir maður árangur?

Úr foreldrafræðslu á Stuðlum (tafla)

Wilhelm Norðfjörð, sálfræðingur:

ÁHÆTTUÞÆTTIR SJÁLFSVÍGA OG FYRIRBYGGJANDI AÐGERÐIR

Inngangur

Sjálfsvígsatferli

Áhættuþættir sjálfsvíga

Fyrirbyggjandi aðgerðir

Heimildir

III. FORVARNIR

Árni Einarsson, BA í uppeldis- og kennslurfæði:

VENJUR, VIÐHORF OG VANDI

Áfengi og önnur fíkniefni í samfélaginu

Stefnumörkun í forvörnum

Stefna í fíkniefnamálum - markmið í forvörnum

Formleg stefna

Ríkisvald

Sveitarstjórnir

Óformleg stefna

Að skilgreina vanda

Áherslur og leiðir í fíkniefnamálum

Aðgerðir sem tengjast framboði á fíkniefnum

Aðgerðir sem tengjast eftirspurn eftir fíkniefnum

Aðgerðir miðast við neyslustig

- Forvarnir

- Íhlutun

- Meðferð

Mismunandi vettvangur aðgerða í fíkniefnamálum

Breytingar í fíkniefnamálum - þekking á áhættuþáttum

Forvarnir á Íslandi

SkilyrðI fyrir áfangursríkum aðgerðum í fíknefnamálum

Heimildir

Vilhjálmur Árnason, prófessor í heimspeki:

FRELSI OG FÍKN

Réttur samfélagsins til afskipta af fíkniefnamálum

Frelsisreglan

Hvenær skaða maður mann?

Að kjósa sitt eigið líferni

Rétturinn til íhlutunar

Heimildir

dr. Sigurlína Davíðsdóttir, félagsfræðingur:

FORVARNIR Á ÍSLANDI - yfirlit og þróun

Hvers vegna byrjar fólk neyslu fíkniefna?

Hverjir eru í mestri áhættu við að nota slík efni?

Hvernig eru bestu forvarnirnar?

Heimlidir

Hrund Sigurbjörnsdóttir, kennari,Ingileif Ólafsdóttir, hjúkrunarfræðingur og starfsfólk Krabbameinsfélags Reykjavíkur:

TÓBAKSVARNIR

Inngangur

Tóbaksvarnir

Þróun tóbaksvarnalöggjafar á Íslandi

- Lög um ráðstafanir til að draga úr tóbaksneyslu

- Lög um tóbaksvarnir

- Reglur / reglugerðir samkvæmt lögum

- Ný og harðari ákvæðI í breytingalögum 1996

- Reyklaust farþegaflug

Hverjir starfa að tóbaksvörnum á Íslandi?

- Tóbaksvarnanefnd

- Fjölþætt starfsemi

- Krabbameinsfélagið

- Tóbaksvarnir í grunnskólum

- Breytt fyrirkomulag fræðslunnar í grunnskólum

- Aðrir

Af hverju byrja unglingar að reykja?

Foreldrar og tóbaksvarnir

"Hættum að reykja" námskeið

Viljum við reyklausa kynslóð?

Ítarefnislisti

Myndbönd

Fræðsluefni á íslensku um tóbak og tóbaksneyslu

Heimildir

Sæmundur Hafsteinsson, sálfræðingur:

FJÖLSKYLDAN OG FORVARNIR

Staðfesta og ákveðni

Tala saman - gefa tíma

Félagsleg virkni

Hvatning og hrós

Sjálfsmiðun

Ofbeldi

Óvægin gagnrýni

Yfirþyrmandi afskipti

Heimildir

Aldís Yngvadóttir, uppeldis- og afbrotafræðingur:

VETTVANGUR FORVARNA - Skóli/ fræðsla

Hlutverk og sérstaða grunnskóla

Um hvað eiga forvarnir og fræðsla í skólum að snúast?

Forvarnaáætlun skóla

- Greining á ástandi mála

- Samantekt

- Hlutverk skólans lögum samkvæmt - opinber stefnumörkun

- Hvaða metnað höfum við?

- Orð eru til alls fyrst

- Mat lagt á afrakstur áætlunarinnar

Nokkur mikilvæg atriði

Heimildir

dr. Sigrún Stefánsdóttir, fjölmiðlafræðingur:

FORVARNIR OG FJÖLMIÐLAR

Inngangur

Íslenskir fjölmiðlar

Hlutverk fjölmiðla

Ábyrgð fjölmiðla

Niðurstaða

Heimildir

Árni Guðmundsson, félagmálafræðingur:

UNGLINGSÁRIN - félags- og tómstundastarf

Ítarefni

Heimildir

Ómar Smári Ármannsson, aðstoðaryfirlögregluþjónn:

ALMANNAÖRYGGI - lög og reglur - lögregla

Lögreglan og almenningur

Lögreglan og forvarnir

Sameiginlegir hagsmunir

Hermann Guðmundsson, lögfræðingur:

TOLLGÆSLAN OG FÍKNIEFNAVARNIR

Almennt um tollgæsluna, hlutverk hennar og starfsheimildir

Land án landamæra

Tækjabúnaður og leitarhundar

Samstarf tollgæslu og lögreglu

Alþjóðlegt samstarf

Soffía Gísladóttir, uppeldis- og menntunarfræðingur:

STUÐNINGSÚRRÆÐI FÉLAGSÞJÓNUSTUNNAR OG HLUTVERK HENNAR Í FORVÖRNUM

Samvinna félagsmálayfirvalda við aðra fagaðila og stofnanir í forvörnum

Forvarnir hefjast heima

Steinunn Gunnlaugsdóttir, hjúkrunarfræðingur:

GEÐVERND

Geðheilsuástand - einkenni sem ber að taka alvarlega (tafla)

Heimildir

Helga Hannesdóttir, barna- og unglingageðlæknir:

GEÐSJÚKDÓMAR UNGLINGA OG VÍMUEFNI

Greining á áfengis- og vímuvanda unglinga

- Núverandi vandi

- Fjölskyldutengsl og heilsufarssaga

- Sálfélagsleg saga

- Vímuefna- og áfengisneysla

Neyslusjúkdómagreining

- Tilraunaneysla

- Að vera sálfélagslega háður neyslu

- Skaðleg neysla

- Að vera algjörlega háður áfengi og/eða öðrum vímuefnum

Matslistar og nánara mat á hve unglingurinn er háður vímuefnum

Greining

Meðferðaráætlun

Bataþrep í meðferð

Þróun batans

Batastigin sex

- Fyrsta batastig. Undirbúningur meðferðar

- Á einhvern tímann að þröngva unglingum til meðferðar?

- Annað batastig. Að festast í meðferð - komast í jafnvægi

- Þriðja batastig. Frumbati meðferðar

- Fjórða batastig. Miðbatastig

- Fimmta batastig. Síðara batastig

- Sjötta batastig. Lokabati

Mismunagreining

Þunglyndi hjá börnum og unglingum

- ViðmiðunaratriðI fyrir sjúkdómsgreiningu

Vægt þunglyndi

- ViðmiðunaratriðI fyrir sjúkdómsgreiningu

Áföll á unglingsárum og afleiðingar

Algengustu einkenni unglinga við áfall

Átvandamál

Algengustu einkenni lystarstols

Lotugræðgi

Ofát

Sagan um Pétur

Meðvirkni

Algengustu einkenni á meðvirkni unglinga

Hegðunarröskun

- Viðmiðanir fyrir sjúkdómsgreiningu

Athyglisbrestur með ofvirkni (ADHD)

Greiningarviðmið

Aðskilnaður - Kvíðaraskanir

- Viðmiðanir fyrir sjúkdómsgreiningu

Að taka ákvörðun um vímuefnameðferð

Bryndís Benediktsdóttir, læknir:

HLUTVERK HEILSUGÆSLUNNAR Í FORVARNASTARFI GEGN FÍKNIEFNANEYSLU UNGLINGA

Þagnaskylda lækna

Skólaheilsugæsla

Opin móttaka skólaheilsugæslu

Spurningalistar

Fjarvistalistar

Jafningjafræðsla

Þátttaka í kennslu

Lokaorð

Heimildir

Óli H Þórðarson, framkvæmdastjóri:

"EFTIR EINN - EI AKI NEINN"

Baráttan langa

- Bjór leyfður á Íslandi 1. mars 1989

- Efni í sjónvarpi

- Útvarpsinnskot

- Heimsóknir í framhaldsskóla

- Námsefni fyrir ökupróf um áfengi og akstur

- Ný tækni til að mæla ölvun fólks

- Jólaumferð - jólaglögg

- Framlag frjálsra félagasamtaka

- Áhrifaríkasta forvörnin er þó "vinir í raun"

Alvarlegt mál að valda slysi ölvaður og aka eftir sviptingu ökuréttar

- Ströng viðurlög

- Endurkröfur tryggingafélaga

Önnur vímuefni en áfengi valda mikilli hættu í umferð, sama á við um mörg

lyf

En það eru ekki aðeins ökumenn sem valda hættu undir áhrifum áfengis

- Ölvun gangandi og hjólandi vegfarenda og hestamanna

Ýmislegt fleira er hægt að gera gegn ölvunarakstri

- Ökuhemlar til að vekja athygli á hættu vegna ölvunaraksturs

- Lækkun "prómillmarka"

- Samtök gegn ölvunarakstri

- Námskeið fyrir þá sem teknir hafa verið fyrir ölvunarakstur

- Eftirlit með ölvunarakstri

IV. UPPLÝSINGAR OG RÁÐGJÖF

Skrá yfir helstu lyf/efni sem eru misnotuð eða geta valdið fíkn

Atriðaorðaskýringar

Orðaskýringar

Ensk-Íslensk þýðing nokkurra hugtaka

Skrá yfir lög og reglugerðir í fíkniefnamálum

Skrá yfir aðila sem veitt geta leiðbeiningar eða upplýsingar um áfengis- og

fíkniefnamál

Kynning á höfundum bókarinnar