Uppruni lyfja og söguleg þróun

Texti: Vilhjámur G Skúlason 

 

Inngangur

Vafalaust hafa sjúkdómar herjað á lifandi verur frá örófi alda. Þar sem frummanninum var starfsemi líkamans og eðli sjúkdóma óljós, hlýtur honum að hafa fundist þau lyf, sem hann notaði gegn þessum sjúkdómum vera leyndardómsfull. Lyf hans höfðu því skiljanlega á sér hjúp leyndardómsfullra töfralyfja og eiturefna. Enn þann dag í dag er stundum talað um töfralyf og undralyf og verður þó varla deilt um að skilningur á eðlilegri og sjúklegri líkamsstarfsemi hafi vaxið.

Uppgötvun lyfja hefur vafalaust hafist í grárri forneskju og er hægt að setja hana í samhengi við fæðuöflunina, upphaflegustu og nauðsynlegustu þörf mannsins (Buchi, 1963). Við tilviljanakennt val fæðuefna úr ýmsum náttúruefnum steina-, jurta- og dýraríkisins til þess að stilla hungur og þorsta voru vafalaust ýmsar aðrar athuganir gerðar. Það hefur varla farið framhjá hinum fyrstu náttúrubörnum með sína vakandi eðlishvöt og góðu athyglisgáfu, að viss efni gátu haft sérstaka verkun á líkamann. Þannig hefur hann fljótt orðið var við örvandi, lystaraukandi, stoppandi og laxerandi verkun. Frá staðfestingu á þessum verkunum efnanna til notkunar þeirra gegn sjúkdómum hefur varla verið nema steinsnar.

Frá efnafræðilegu sjónarmiði voru lyf fornaldar og miðalda frábrugðin lyfjum seinni tíma að því leyti að þau voru samsett úr ólífrænum efnum, jurtahlutum og líffærum dýra eða seyði slíkra efna, þegar best lét, en ekki úr hreinum efnum. Þessi lyf voru þessvegna meira eða minna samsettar efnablöndur.

 

 

Söguleg þróun

Eins og kunnugt er, eru Kínverjar taldir vera elsta menningarþjóð heimsins. Hægt er að rekja sögu þeirra 5000 ár aftur í tímann eða um 3000 ár fyrir núgildandi tímatal. Árið 2698 f. Kr. lést þar í landi keisarinn Shen Nung 140 ára að aldri (Skúlason, 1972). Þessi keisari er talinn vera höfundur landbúnaðar og lyfja- og læknisfræði og vitað er að hann skrifaði lækningabók sem heitir Pen T´sao. Fjallar hún um 365 lyfjajurtir, eina fyrir hvern dag ársins. Í þessari bók er meðal annars fjallað um efedrategundir, en þær hafa verið notaðar í um það bil 5000 ár í Kína undir nafninu „ma huang“.  Virka efnið úr þessum jurtum, sem heitir efedrín, er notað þann dag í dag og er skráð í mörgum lyfjaskrám. Frá svipuðu tímabili eru leirtöflur sem sagnir af menningu Súmera í Mesópótamíu (Írak) eru skráðar á með fleygrúnum. Aðeins hefur tekist að þýða þessar töflur að nokkru leyti, en þó er vitað að nokkur lyf, sem nú eru notuð, voru einnig þekkt þá. Eitt þessara lyfja er ópíum, en það og sum innihaldsefni þess og afbrigði eru þau lyf sem mest og lengst hafa verið misnotuð.

Í ritum Theophrastusar frá 3. öld f. Kr. er minnst á ópíum og arabískir læknar þekktu notkun þess. Arabískir kaupmenn fluttu lyfið með sér til Austurlanda og Kína þar sem það var einkum notað gegn blóðkreppusótt. Í byrjun hins kristna tímabils var ópíum notað um alla Evrópu sem verkjastillandi lyf og svefnlyf, en einnig gegn hósta og niðurgangi. Á endurreisnartímabilinu (14.-16.öld) var ópíum einnig notað gegn móðursýki og er þannig eitt af fyrstu lyfjum sem notuð hafa verið gegn geðtruflunum. 

Í Ebers handritinu, sem þýski Egyptalandsfræðingurinn Georg Ebers fann og þýddi að nokkru leyti og talið er að sé frá því um 1500 f. Kr. eru mörg lyf nefnd sem nú eru notuð og á meðal þeirra er ópíum.

Vísindaleg lyfjafræði er talin hefjast með lífi og starfi Svisslendingsins Paracelsusar sem fullu nafni hét Philipus Aureolus Theophrastus Bombastus von Hohenheim, en hann var uppi í lok miðalda (1493-1541) og var því samtímamaður Marteins Lúters (1483-1546). Á sínum fyrstu árum hafði efnafræði eða alkemía, eins og efnafræði var þá kölluð, mótast af tilgangslausri leit að tveimur goðfræðilegum eða ímynduðum efnum, viskusteininum og lífselixírnum. Viskusteinninn átti að hafa þann eiginleika að geta breytt ógöfugum málmum í gull, en lífselixírinn átti að veita eiganda sínum og neytanda heilbrigði og eilífa æsku. Gull, göfugastur allra málma og tákn sólarinnar, var talið óbrigðult lyf gegn öllum sjúkdómum, allra meina bót og þess vegna grundvöllur lífselixírsins. Mikilvægi Paracelsusar fyrir þróun lyfjavísinda var fólgið í að hann taldi að hinn sanni tilgangur alkemíu væri ekki að búa til gull, heldur framleiða lyf, en þetta var gagnstætt bæði því sem alkemistarnir kenndu og skilningi annarra samtímamanna. Hugmyndir Paracelsusar um samsetningu efnisins leiddu af sér hina mikilvægu kenningu um „quinta essentia“ (fimmta frumefnið). Samkvæmt kenningum hans er sérhvert efni samsett úr fjórum frumefnum, jörð, lofti, eldi og vatni og einnig úr hinu fimmta sem hann kallaði „quinta essentia“ og byggist lækningamáttur allra ólífrænna efna, jurta og dýra á því. Hann taldi að ef hlutföll efnanna í líkamanum röskuðust leiddi það af sér breytingar á efnaskiptum hans, en afleiðing þeirra væru sjúkdómar sem hægt væri að lækna með efnasamsetningum sem kæmu hlutföllunum aftur í rétt horf. Paracelsus taldi það vera verkefni alkmeíu að einangra og vinna „quinta essentia“ í hreinni mynd. Ef orðin virk innihaldsefni eru sett í stað þess sem hann kallaði „quinta essentia“ kemur í ljós að hann hefur langt á undan sinni samtíð skilið að lækningagildi sérhvers lyfs úr jurta- og dýraríkinu byggist á innihaldi þess af virku efni og að það er verkefni efnafræði að einangra það úr náttúrlega efninu. 

Verulegar framfarir innan lyfjavísinda hófust með þróun vísindalegrar efnafræði. Þessi þróun hófst í málmbræðsluhúsum, litarefnavinnustofum og umfram allt í vinnustofum lyfjabúða 17. og 18. aldarinnar, en þar hafði efnafræði þá haft aðsetur um 300 ára skeið. 

Áður en samtenging lífrænna efna varð möguleg á árunum eftir 1828 höfðu efnafræðingar einbeitt sér að einangrun hreinna efna úr ýmsum líffræum jurta og dýra. 

Lengi vel héldu vísindamenn að einungis væru súr og hlutlaus efni í líffærum dýra og jurta vegna þess að mörg lífræn efni úr þessum flokkum höfðu verið unnin úr þeim. Helsti frumkvöðull á þessu sviði var sænski lyfjafræðingurinn Carl Wilhelm Scheele (1742-1786). Hann var merkasti efnafræðingur á þessu tímabili og einangraði ýmsar lífrænar sýrur eins og vínsýru, sítrónusýru og mjólkursýru og hlutlaus efni eins og glyseról og mjólkursykur úr náttúrlegum efnum. Það þótti þessvegna með ólíkindum þegar þýski lyfjafræðingurinn Friedrich Wilhelm Adam Serturner (1783-1841) einangraði morfín úr ópíum árið 1805. Með því hafði hann einangrað mikilvægasta innihaldsefni ópíums sem hreint efni og jafnframt sýndi hann fram á svefnframkallandi eiginleika þess í mönnum. Í stað hins óunna lyfs, ópíums, sem hefur mjög breytilegt morfíninnihald, er fer meðal annars eftir þeim stað þar sem jurtin er ræktuð, var nú hægt að vinna hreint innihaldsefni sem hefur ákveðna samsetningu og verkun. Á þennan hátt varð skömmtun lyfsins mun auðveldari og notkunarmöguleikar þess jukust. Morfín tilheyrir þeim flokki lyfja sem kölluð eru alkalóíðar vegna þess að þau hafa lútkenndan eiginleika, sem stafar af köfnunarefnisatómi í sameindinni, og eru unnin úr jurtaríkinu (jurtabasar, plöntubasar). Í þessum flokki eru mörg þeirra lyfja sem mest eru notuð og misnotuð og er Serturner upphafsmaður þeirrar aðferðar sem leiddi til þess að önnur lyf úr þessum flokki voru einangruð á næstu árum. Á þennan hátt fjölgaði hreinum lyfjum mjög ört á næstu árum og má því með sanni segja að starfsbræðurnir Scheele og Serturner hafi verið virðulegir arftakar Paracelsusar í leitinni að „quinta essentia“.

Vegna þess að öll lífræn efni sem til voru höfðu verið einangruð úr dýra- eða jurtaríkinu, héldu vísindamenn að framleiðsla þeirra væri aðeins möguleg í lifandi frumu fyrir áhrif þess sem þeir kölluðu lífskraftinn. Þessi hugmynd stóð framförum í lífrænni efnafræði mjög fyrir þrifum og kom í veg fyrir að vísindamenn reyndu að framleiða lífræn efni með aðferðum efnafræði í tilraunaglösum. Kenningin um lífskraftinn var afsönnuð árið 1828 þegar þýski efnafræðingurinn Friedrich Wöhler (1800-1882) samtengdi fyrsta lífræna efnið. Eins og nafnið bendir til voru þau efni upphaflega kölluð lífræn sem áttu rót sína að rekja til jurta eða dýra, en nú eru þau skilgreind sem efni er hafa frumefnið kolefni í sameindinni. Sem dæmi um mikilvægi þeirra aðferða sem Wöhler er upphafsmaður að má nefna, að hlutfall lífrænna efnasambanda, sem skráð eru í 18. útgáfu bandarísku lyfjaskrárinnar sem út kom árið 1970, er hvorki meira né minna en 89% (USP, 1970).

 

Ópíum

Ópíum var fyrst lýst á smáatriðum á 3. öld f. Kr., en ætla má að það hafi verið notað a.m.k. þúsund árum fyrr (Levinthal, 1988). Ópíumpípa úr leir hefur verið grafin úr jörð á Kýpur og talin vera frá síðari hluta bronsaldar í kringum 1200 f. Kr. Vasar sem fundist hafa á Kýpur sýna skorin aldin úr draumsóley. Egyptar lýstu lækningagildi draumsóleyjar í Ebers handritunum sem eru frá því um 1500 f. Kr. Helena frá Tróju, sem greint er frá í Ilionskviður Hómers, gaf þreyttum stríðsmönnum lyf sem kallað er nepenthe, leyst í víni. Drykkurinn fékk neytandann til þess að gleyma sorg, reiði og verstu þjáningum. Almennt er talið að hún hafi gefið þeim ópíum. Í grískum borgum þess tíma var ópíum slet í kökum, molum eða drykkjum sem innihéldu vín.

Læknar ávísuðu ópíumi gegn ýmsum sjúkdómum til forna í Egyptalandi, Grikklandi og Arabalöndum, en erfitt reyndist að skilja þessa notkun frá notkun þess til „afþreyingar“ hjá fólki sem var heilbrigt á sál og líkama. Þessi tvíþætta notkun gerði arabískum kaupmönnum hægt um vik að selja ópíum í Persíu, Indlandi og Kína á 8. og 9. öld. Vestur-Avrópubúar kynntust ópíumi á 11. og 12. öld hjá krossförum sem sneru heim og höfðu kynnst því hjá Aröbum. Í upphafi var ópíum notað af seiðmönnum sem grundvöllur margs konar drykkja. Síðar, í upphafi nútíma lækninga, var farið að nota ópíum sem lyf.

 

Árið 1520 mælti Paracelsus, sem var þekktasti læknir síns tíma, með mixtúru sem var samsett úr ópíumi, víni og nokkrum kryddjurtum. Hann kallaði mixtúruna laudanum, sem merkir eitthvað sem hægt er að mæla með og mælti með notkun hennar gegn nánast öllum þekktum sjúkdómum. Þetta form ópíums varð svo vinsælt, að segja má að Evrópubúar hafi notað það eða afbrigði þess í meira en 400 ár eða fram yfir miðja þessa öld undir nafninu ópíumdropar (tinctura opii).

 

Á tímabilinu milli 9. og 18. aldar var farið að nota og misnota ópíum til reykinga, einkum í Kína. Þó var það notað eingöngu til lækninga sem verkjastillandi lyf og gegn blóðkreppusótt í 800 ár eftir að það varð þekkt í Kína. 

 

Ópíum var mikilvægt í goðsögnum og goðafræði Forn-Grikkja. Í þeirri trúarreglu sem kennd er við Demeter, gyðju akuryrkju og frjósemi, var sú goðsögn að í leitinni að dóttur sinni, Persephone, hefði gyðjan komið til Síajon sem eitt sinn hét Mekon, borg draumsóleyjanna. Á ökrum hennar safnaði hún draumsóleyjablómum. Hún sleit þau og bitur vökvi vætlaðI út. Þegar Demter bragðaði á honum gleymdi hún sorgum sínum. Til er gamall grískur minnispeningur sem sýnir Nyx, næturgyðjuna, dreifa draumsóleyjaaldinum til Hypnosar, svefnguðsins, Morfeusar, draumaguðsins og Thantosar, guðs dauðans. Þessi peningur er ekki merkilegur fyrir það eitt hve gamall hann er og sjaldgæfur heldur einnig fyrir það að mynd á honum greinir í meginatriðum frá eiginleikum þessa lyfs sem í árþúsundir hefur verið eitt hið gagnlegasta sem til er. Það fékk Demter til þess að gleyma sorgum sínum, það getur veitt sjúkum linun óbærilegra þjáninga og gert þeim kleift að svífa inn í langþráðan svefn draumanna og síðast en ekki síst getur það drepið neytandann.

 

Eitt stærsta skrefið í sögu vísinda og siðfræði var stigið árið 1805 þegar þýski vísindamaðurinn Serturner vann hreint morfín úr ópíum (Gabor, 1972), en skoðun Gabor er að þetta afrek hafi skipað Serturner á bekk með helstu siðfræðingum mannkyns. Tilraun til þess að bæta lyf, sem hægt er að nota gegn óbærilegum kvölum og gera þjáðum kleift að mæta dauðastudninni með reisn, var gerð árið 1898, þegar heróín var framleitt úr ópíum, en þetta lyf hefur Gabor kallað krabbamein amerískrar siðmenningar og eina af meginorsökum aukinnar glæpastarfsemi þar í landi. Af framansögðu er ljóst, að það hljóta að vera tvær hliðar á þessu máli, önnur björt eins og sólríkur sumardagur, hin svört eins og nóttin.

 

Óhætt er að fullyrða að allar styrjaldir eru siðlausar, en trúlega getur verið stigsmunur á því eins og öðru. Erfitt er samt að hugsa sér siðlausari ástæðu til styrjaldar en Ópíumstyrjaldarinnar á árunum 1839-1842, sem var fyrsti alvarlegi ágreiningur Kínverja við Vesturlönd (Fulbright, 1966). Styrjöld þessi hófst þegar kínverska ríkisstjórnin vildi hindra breska kaupmenn í að selja Kínverjum ópíum. Hið hættulega fíkniefni ógnaði lífi og heilsu ískyggilega vaxandi fjölda kínverskra fíkniefnaneytenda, en þessi iðja var einnig mjög ábatasöm fyrir erlenda og kínverska ópíumkaupmenn.

 

Breskir kaupmenn voru í meirihluta þeirra útlendinga sem versluðu með ópíum, en Ameríkumenn og Frakkar tóku einnig þátt í sölunni. Ópíum varð mikilvægur þáttur í verslunarjöfnuði Kína og ýmissa vestrænna landa, einkum Bretlands. Þegar kínverska ríkisstjórnin reyndi að banna innflutning á ópíum árið 1839 neituðu Bretar að samþykkja og ýmsir árekstrar, sem á eftir fóru, leiddu að lokum til styrjaldar á milli Kína og Bretlands. Það er bæði viðkvæmni og stolt  sem lýsir sér í hinni árangurslausu bón Li Tse-hsu erindreka til Voktoríu drottningar: „Jafnvel þótt „barbararnir“ ætli ef til vill ekki að gera okkur mein, þá er engin tilllitssemi af þeirra hálfu gagnvart því að særa aðra og auk þess ágirnast þeir óhóflegan ágóða. Þess vegna spyrjum vér, hvar er samvíska yðar? Ég hef heyrt, að ópíumreykingar séu stranglega bannaðar í landi yðar vegna þess, að vitað er um það tjón sem þær geta valdið. Þar sem ekki er leyfilegt að það valdi löndum yðar tjóni, ættuð þér enn síður að láta viðgangast að það valdi íbúum annarra landa tjóni, allra síst Kínverjum. Af öllum þeim hlutum sem Kínverjar flytja út til annarra landa er ekki einn einasti sem ekki er gagnlegur fólki. Þeir eru gagnlegir þegar þeirra er neytt eða þeir notaðir eða hafðir til endursölu. Allir eru gagnlegir. Er nokkur hlutur frá Kína sem hefur valdið útlendingum tjóni?“ Hin mikla drottning var óbifandi gagnvart rökum Kínverjans og samkvæmt Nankingsáttmálanum árið 1842, sem batt endir á Ópíumstyrjöldina, voru Kínverjar þvingaðir til þess að láta af hendi Hong Kong, sem þeir hafa nú fengið afhenta á nýjan leik, opna fimm útflutningshafnir fyrir breska verslun, samþykkja tolla sem ekki var hægt að breyta án samþykkis Breta og auk þess að greiða Bretum skaðabætur fyrir það ópíum sem þeir höfðu misst og útgjöld vegna styrjaldarinnar. Og þegar Bretar höfðu knésett hina stoltu Kínverja, létu aðrar vestrænar þjóðir ekki á sér standa að heimta fríðindi fyrir sig  bæði með fortölum og hótunum. 

 

Kókaín

Kókaín er örvandi lyf unnið úr blöðum lítils runna sem vex meðal annars í Suður-Ameríku (Birdwood, 1959). Kókablöð hafa verið tuggin í Andesfjöllunum frá ómunatíð. Engin sérstök framleiðsla er nauðsynleg. Blöðin eru einfaldlega tínd og tuggin, venjulega ásamt kalki til þess að losa alkalóíðann úr saltinu í blöðunum og auka þannig nýtingu hans. Það litla magn, ca. 1%, sem blöðin innihalda hefur marga kosti í þeim hluta heims þar sem loftslag er napurt og risjótt, fátækt ríkjandi og fæða af skornum skammti. Í þeim héruðum sem fátæktin er mest væri lífið óbærilegt ef ekki tíðkaðist að tyggja kókablöð. Efnið eykur þol, gerir neytandanum kleift að vinna meira og lengur en ella í þunnu lofti Andesfjallanna. Það örvar efnaskipti og hækkar líkamshita og gerir íbúunum þannig kleift að standast kulda. Á einhvern hátt, sem ekki er skýring á, geta kókablöð aukið magn líkamlegrar vinnu á lélegu fæði. Þau draga úr matarlyst og bægja frá þreytu í margar klukkustundir umfram eðlileg þolmörk.

 

Þetta er ekki bein örvun sem leiðir til viðbragða og örmögnunar næsta dag. Það litla magn af kókaíni og öðrum efnum sem er í kókablöðum örvar andlega og líkamlega starfsemi að því marki að einstaklingur sem tyggur þau reglulega getur haft gagn af ávana sínum árum saman. Það virðist gera honum lítinn óleik. Mild víman sem myndast er mátuleg til þess að gera lífið þolanlegt við erfiðar aðstæður. Stuttar lífslíkur íbúa Andesfjallanna stafa einkum af lélegri fæðu og vinnuþrælkun fremur en neyslu kókablaða. Aðeins ef mjög mikið af kókablöðum eru tuggið koma slæm áhrif kókaíns í ljós.

 

Á síðari árum er farið að gera greinarmun á kókafíkn og kókaínfíkn, en sú náttúrlega notkun sem lýst er að framan er kóka fíkn, þar sem kókaínið breytist í ekgónín við það að fara í gegnum meltingargöng. Ekgónin hefur miklu minni vanamyndandi verkun en kókaín og enga staðdeyfandi verkun. Það hefur svipaða verkun og vökuamínur og dregur þessvegna úr hungur- og þreytutilfinningu (Rimpler, 1990).

 

Kókablöð voru notuð fyrir mörgum öldum af Inkaprestunum í Perú við trúarathafnir en urðu síðar algengt fíkniefni meðal allrar þjóðarinnar. Talið er að í dag tyggi um það bil helmingur íbúa Bolivíu og Perú kókablöð og í Suður-Ameríku séu 15 milljónir manna háðar kókablöðum  (Skúlason, 1984). Það er því kaldhæðni örlaganna, sem endurspeglast í hinni gömlu munnmælasögu  Indíánanna, að sólguðinn hafi rétt manninum kókablöð eftir að hann hafði stofnað Inkaríkið „til þess að metta hina hungruðu, gefa hinum veiku nýjan kraft og fá hina óhamingjusömu til þess að gleyma óhamingju sinni“. 

 

Fyrir um það bil einni og hálfri öld var það hámark þjóðernisstolts að senda herskip í kringum hnöttinn í nokkurs konar kurteisisheimsóknir og rannsóknarleiðangra. Austurríki, sem þá var mikið flotaveldi, ákvað að senda herskipið „Novara“ í slíkan leiðangur. Prófessor Wöhler í Göttingen sem var einn af frumherjum lífrænna efnafræði, hafði samband við skipverja rátt áður en skipið lagði úr höfn og bað náttúrufræðingana sem voru í leiðangrinum að færa sér nægilegt magn af kokablöðum til þess að framkvæma ítarlega rannsókn. Dr. Scherzer, einum vísindamannanna heppnaðist að fá 30 pund af blöðum sem hann afhenti Wöhler.  Aðstoðarmanni hans, Niemann að nafni, tókst að einangra kókaín úr blöðunum. 

 

Í hreinu formi er kókaín hvítt efni sem fíkniefnaneytendur kalla „snjó“. Fyrsta notagildi þess var sem staðdeyfilyf í auga, en í kjölfarið komu mörg fleiri staðdeyfilyf sem framleidd voru með samtengingu og um síðustu aldamót var örlitlu kókaíni blandað í coca-cola eins og nafn þess ber með sér. Um kókaín gilda strangar reglur eins og um ópíóíða, sem merkir að ekki er leyfilegt að nota það nema í lækningaskyni, en það hefur ekki mikið notagildi lengur þar sem önnur og betri staðdeyfilyf hafa komið til sögunnar. Sumir sérfræðingar í augnlækningum nota kókaín ennþá til þess að deyfa auga og víkka ljósop þess. Auk þess er lyfinu sums staðar einstaka sinnum bætt í heróínmixtúru gegn sárum verkjum. Að öðru leyti er notagildi kókaíns hverfandi vegna eiturverkana sem það hefur og geta verið alvarlegar jafnvel í venjulegum skömmtum. Hreint kókaín er um það bil 100 sinnum virkara en sama magn af kókablöðum. Neytendur sjúga það venjulega í nefið í fínu dufti eða sprauta lausn beint í æð. Verkun kemur þá þegar í ljós og líkist verkun amfetamíns sem er andleg og líkamleg örvun, víma og hindrun eðlilegs svefns. Eftir stóra skammta koma í ljós sjón- og heyrnartruflanir og stundum skynvillur. Þegar verkun lyfsins hverfur verða viðbrögð líkamans öflug og lýsa sér sem vonbrigði, örmögnun og þunglyndi sem leiðir til annars skammts ef hann er fáanlegur. Með reglulegri notkun verður örvunin og skynvillur ekki eins miklar, lítil minnkun verður á verkun og neytendur verða ekki líkamlega háðir efninu, en andleg fíkn og mikil ásókn í efnið er algeng. Samt eru skammtar stundum stækkaðir til þess að ná fram meiri örvun og ranghugmyndum. Vegna þess að líkamleg fíkn er ekki áberandi er fráhvarf auðvelt frá fræðilegu sjónarmiði, en í raun er það næstum ómögulegt vegna mikillar ásóknar í hina örvandi verkun efnisins.

Í stórum skömmtum er kókaín eitt af eitruðustu ávana- og fíkniefnum. Starfsemi meltingarganga truflast af langvinnri notkun og minnkuð matarlyst leiðir til megrunar. Alvarlegra er að frumur í heila, sem ekki geta endurnýjast, skemmast og andleg hrörnun sem fylgir í kjölfarið getur gert harðsvíraðan kókaínneytanda að geðsjúklingi, sem einnig þjáist af krampaköstum.

 

Kannabis

Hampur, cannabis sativa, er ein af elstu ræktunarjurtum mannsins og hefur verið notuð sem hráefni í hampþræði, feita olíu og lyf (Goodman/Mourehouse, 1973). Upphafleg heimkynni hennar eru talin vera Mið-Asía, en þaðan breiddist hún snemma til Afríku og Kína (Drogen und Kriminalitat, 1992). Fyrir um það bil 5000 árum er minnst á kannabis í lækningabók kínverska keisarans Shen-Nung og bent á notagildi þess gegn hægðatregðu, gigt, malaríu og öðrum sjúkdómum. Um 800 f. Kr. er minnst á jurtina í indverskum heimildum, en þar var jurtin notuð gegn mörgum sjúkdómum. Einnig var hún notuð við trúarathafnir eins og til dæmis Vishnu hátíðina, en þar var kannabisjurtin ómissandi. Kannabisjurtin var einnig þekkt í Róm til forna og í Norður-Evrópu á víkingatímanum. Sem lækningajurt hefur kannabisjurtin verið notuð síðan á 7. öld f. Kr. í Persíu (Íran), Arabíu og Mið-Austurlöndum til Indlands. 

 

Gríski sagnaritarinn Heródótus, sem var uppi um það bil 400 árum f. Kr., segir frá því að þjóðflokkur sem bjó á ströndum Kaspíahafs og Aralvatns hafi notað kannabis og í gamalli sanskrít er talað um það sem „pillur gleðinnar“ (Skúlason, 1972). 

 

Frá fornu fari er vitað að vissir jurtasafar gátu framkallað skynvillur á sjón og heyrn og aðrir gátu framkallað vímu eða vellíðunarkennd. Kvenprestarnir í Delfí hins forna Grikklands tuggðu einhverjar jurtir áður en þeir sögðu hinar óræðu véfréttir sínar. Indíánaþjóðflokkar í suðvesturhluta Bandaríkjanna hafa gert það að hluta trúarathafnar að tyggja vissa sveppi sem framkalla skynvillur. Ef til vill er þó merkilegasta dæmið um trúarflokka Múhameðstrúarmanna í fjallahéruðum Írans sem notuðu kannabis. Þegar efnið var notað í sambandi við trúarathafnir urðu altarisgöngumenn fyrir þeirri blekkingu að þeir sæju paradís, þangað sem sálir þeirra færu eftir dauðann. og þeir voru tilleiðanlegir til þess að hlýða sérhverri skipun leiðtoga síns, sem kallaður var „gamli maðurinn í fjöllunum“, til þess að fá þennan lykil að himnaríki. Skipanir hans hnigu í þá átt að drepa óvinaleiðtoga og embættismenn óvinveittra samfélaga. Þetta gaf tilefni til orðsins „assassin“ sem merkir morðingi og leitt er af orðinu „hasishin“ sem merkir hassneytandi, en hass er annað orð yfir kannabis. Trúarflokkurinn ógnaði þessu héraði alla tólftu öldina uns Mongólar gerðu innrás árið 1226, flykktust upp í fjöllin og drápu alla úr þessum trúarflokki.

Það efni sem einkum veldur verkun kannabis heitir tetrahydrókannabínól og er aðallega í harpix sem myndast í blómum og blöðum kvenjurtarinnar. Verkun þess er breytileg eftir staðnum þar sem jurtin er ræktuð, uppskerutíma og þeim hluta jurtarinnar, sem notaður er.

 

Korndrjólar

Hvíldarskeið sveppsins claviceps purpurea er á íslensku kallað korndrjóli. Sveppur þessi sníkir venjulega í axi korntegunda svo sem rúgs og hveitis og er þar af leiðandi mikið af honum í rúgframleiðslulöndum eins og Spáni, Portúgal og Rússlandi. Korndrjólar innihalda fjöldan allan af ýmsum merkilegum og gagnlegum efnum, þar á meðal nokkra alkalóíða sem hafa mikla þýðingu í lyfjafræði. (Skúlason, 1972). Þeir hafa allflókna byggingu, en einn byggingarsteinninn er þeim öllum sameiginlegur og er hann kallaður lysergsýra. Korndrjólar eru einkum í korni eftir rigningasumur og fyrr á öldum, þegar kornrækt var með frumstæðara sniði og menn þekktu ekki innihaldsefni korndrjólanna, kom það oft fyrir að korndrjólaeitrun fór eins og eldur í sinu um ýmis lönd Evrópu og drap þúsundir manna. Korndrjólaeitrun á háu stigi olli drepi í útlimum, sem gat orðið svo magnað að limirnir duttu af. Meðan vísindaleg skýring á hinni hræðilegu korndrjólaeitrun var ekki fyrir hendi fékk hún á sig ýmis nöfn svo sem „bölvun djöfulsins“, „eldur heilags Antons“ og „korn djöfulsins“. Nafnið „eldur heilags Antons“ rekur rætur sínar til þess að margir þeirra sem þjáðust af korndrjólaeitrun fengu mjög háan hita. Þeim fannst þeir vera eld- eða brennheitir. Frá því á áttundu öld var sjúkdómurinn kallaður hinn heilagi eldur („ignis sacer“) 

 

(Goodman/Morehouse, 1973). Heilagur Anton var kristinn munkur sem var uppi á 2.-3. öld og höfðu bein hans verið skrínlögð í Konstantínópel. Á 11. öld voru þau flutt til Vínarborgar og svo vildi til að þar herjaði mjög slæmur faraldur af korndrjólaeitrun á sama tíma. Eftir að  bein heilags Antons höfðu verið flutt til borgarinnar byrjaði eitrunin að láta undan síga. Frá þeim tíma hefur fólk sem þjáist af korndrjólaeitrun beðið til heilags Antons og sjúkdómurinn verið þekktur undir nafninu „eldur heilags Antons“. Á miðöldum var korndrjólaeitrun aðallega landlæg í Evrópu og er talið að hún hafi geisað meira eða minna í Suður-Evrópu á árunum 900-1200. Gengu þá kirkjunnar menn fram í því að lækna þá sjúku og voru munkar af trúarreglu Antons þar einna fremstir í flokki, en reglu þessa stofnaði Urban páfi II árið 1093 til þess að veita þeim hjálp sem þjáðust af korndrjólaeitrun. Söfnuðu þeir hinum krepptu og bækluðu í klaustrin og slökktu í þeim eldinn með messum og bænahaldi uns limina tók að rétta og sár að gróa. Var hinum heilögu messum vitanlega þökkuð meinabótin en ekki hinu að sjúklingurinn hætti að neyta hins skemmda korns en lifði við fjölbreyttari fæðu og framar öllu át nú hið hreina korn klaustursins.

 

Tvær tegundir af korndrjólaeitrun eru þekktar. Önnur þeirra veldur einkum drepi en hin krömpum. Faraldrar af báðum tegundum voru þekktir fyrir og á miðöldum  í jafnfjarlægum löndum og Úkraínu og Suður-Frakklandi. Það er hægt að hugsa sér ástandið í fornöld og á miðöldum þegar íbúar heilla þorpa voru undirlagðir og yfirbugaðir af sjúkdóminum og búsmalinn jafnvel ennþá verr farinn. Þegar fólk dó  í þúsundatali drápust hross og nautgripir í tugþúsundatali. Hersveitir Júlíusar Cesars voru haldnar ótta við eitranir og skemmd matvæli. Samt urðu hermenn hans fyrir barðinu á korndrjólaeitrun sem stafaði af skemmdu korni, á einum af herleiðöngrum hans í Suður-Gallíu. Árið 994 e. Kr. var áætlað að 50.000 manns hefðu látist í Frakklandi. Saga Evrópu er full af frásögnum um endurtekna faraldra. Eftir alvarlega faraldra árin 1770-1777 voru sett lög í Frakklandi og öðrum löndum. Svo seint sem árið 1926 varð útbreidd korndrjólaeitrun af völdum skemmds rúgs í Rússlandi, sem varð til þess að 11.000 manns fengu korndrjólaeitrun. Tveimur árum síðar fengu nokkur hundruð Gyðingar, sem voru flóttamenn frá Austur-Evrópu í Englandi, korndrjólaeitrun eftir að hafa neytt grófs rúgbrauðs úr skemmdu korni sem hafði verið ræktað í Englandi. Til allrar hamingju var auðvelt að sjá hvort  kornið var sýkt, þar sem í axinu óx framstandandi brún-fjólublár hornmyndaður massi. Bændur vissu snemma að hægt var að hafa hemil á sjúkdóminum á þann hátt að banna notkun korns sem í var verulegt magn af korndrjólum og ljósmæður hafa frá alda öðli kunnað að nota extrakt úr korndrjólum til þess að minnka blæðingar eftir fæðingar. Snemma á þessari öld var uppgötvaður hópur náskyldra alkalóíða sem var ábyrgur fyrir korndrjólaeitrun. Flestir eru þeir amíð af lysergsýru þar sem amíðhlutinn er byggður úr hringlaga þrípeptíðum eins og í ergótamíni.

 

En skemmt korn er ekki eina náttúrulind lysergsýru og efnasambanda sem hafa áhrif á geðheilsu manna. Ololiuqui er nafnið á vínviði sem Astekar þekktu og framkallar breytingu á geðheilsu manna. Þessari jurt lýsti Francisco Hernandes sem var líflæknir Spánarkonungs og starfaði í Mexíkó á árunum 1570-1575. Þetta er klukkubróðir af vafningsklukkuætt. Þeir Spánverjar sem einna fyrstir lýstu jurtinni voru kirkjunnar menn. Þeir litu á notkun þessara jurta í sambandi við trúarathafnir sem verk djöfulsins. Fljótlega urðu ofsóknir kristinna manna til þess að reka notendur fræjanna í felur. Það var ekki fyrr en á sjöunda áratug þessarar aldar sem sýnt var fram á að virku innihaldsefnin voru afbrigði lysergsýrunnar. Hópur náskyldra alkalóíða var uppgötvaður sem innihaldsefni í fræjum klukkubróður. 

En það var efnafræðingur sem framleiddi afbrigði lysergsýrunnar er hafði ótrúlega öflug áhrif á líkama og sál. Árið 1943 starfaði Albert Hofmann við Sandoz lyfjaverksmiðjuna í Basel í Svisslandi, við að framleiða ýmis amíð lysergsýrunnar í þeim tilgangi að búa til lyf er hefði örvandi áhrif á miðtaugakerfi eins og niketamíð. Meðal annars samtengdi hann díetylamíð lysergsýrunnar (LSD) úr lysergsýru og díetylamínu. Sem Hofmann vann með efnasambandið var hann sleginn alvarlegum skynvillum sem hann vissi að stöfuðu af innöndun örlítils magns af LSD. Hann segir svo sjálfur frá þessari reynslu sinni: „Síðdegis 16. apríl 1943, þegar ég vann með efnið, varð ég altekinn einkennilegri svimatilfinningu og eirðarleysi. Lögun hluta og samstarfsmanna minna í vinnustofunni virtust taka sýnilegum breytingum og ég gat ekki einbeitt mér að störfum mínum. Eins og í leiðslu hélt ég heim þar sem ómótstæðileg löngun til þess að leggjast fyrir kom yfir mig. Ég dró gluggatjöldin niður og féll þegar í stað í sérkennilegt ástand sem líktist ölvun og einkenndist af miklu hugmyndaflugi. Þegar ég lokaði augunum virtist mér sem ímyndaðar myndir, er höfðu óvenjulegan sveigjanleika og sterka liti, kæmu í bylgjum í áttina til mín. Eftir tvær klukkustundir fjaraði þetta ástand smám saman út“. 

 

 

 

Heimildaskrá

1. Jakob Buchi, Grundlagen der Arzneimittelforschung und der Synthetischen Arzneimittel, Birkhauser Verlag, Basel und Stuttgart, 1963.

2. Vilhjálmur G. Skúlason, Flóttinn frá raunveruleikanum, Áfengisvarnaráð og Heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneyti, 1972.

3. Pharmacopoea of the United States of America (USP), 1970.

4. Charles F. Levinthal, Messengers of Paradise, Opiates and the Brain, Anchor Press, Doubleday, New York, 1988.

5. Dennis Gabor, The Mature Society, Secher & Warburg, London, 1972.

6. J. William Fulbright, The Arrogance of Power, Penguin Books, 1970.

7. George Birdwood, The Willing Victim, Secher & Warburg, London, l969.

8. Horst Rimpler, Biogene Arzneistoffe, Georg Thieme Verlag, Stuttgart, New York, 1990.

9. Vilhjálmur G. Skúlason, Kennslubók um ávana- og fíkniefni fyrir skóla og almenning, Hafnarfjarðarbær, 1984.

10. Murray Goodman and Frank Morehouse, Organic Molecules in Action, Gordon and Breach Science Publishers, New York, London, Paris, 1973.

11. Gewerschaft der Polizei, Kreisgruppe Trier, Drogen und Kriminalität, Verlag Deutsche Polizeilitteratur BMBH, Hilden, 1992.